(hoog)begaafdheid, de voordelen en vooroordelen

Luca lag altijd ver voor op het gemiddelde en behoorde tot en met groep 5 tot de sterkste leerlingen van de groep. Ze had nog wel wat vriendschappen in de klas, maar vroeger waren dat er meer geweest. Ze bracht haar tijd op school onder lestijd echter voortdurend dagdromend door en de school kon dat gedrag niet verklaren. Haar meester noemde het ‘consistent dagdromen.’ Een mooie term waar hij verder geen verklaring voor had.

Interview met een (hoog)begaafd meisje

Hoogbegaafdheid wordt over het algemeen belicht vanuit het standpunt van onderzoekers, wetenschappers, ervaringsdeskundigen, ouders, ouderverenigingen, en vele andere belangstellenden. Om mijn ‘special’ over hoogbegaafdheid compleet te maken vind ik dat een interview met een (hoog)begaafd kind niet mag ontbreken. Natuurlijk heeft elk (hoog)begaafd kind een ander verhaal, en daar zullen ook positieve ervaringen bijzitten. Ik ben me terdege bewust dat het interview hieronder, slechts voor een deel overeenkomsten zal hebben met de ervaringen van andere (hoog)begaafden. Toch zullen er vaak ook raakvlakken zijn, en voor veel (hoog)begaafden en hun ouders, zullen die raakvlakken herkenbaar zijn. Ik kan u verzekeren dat niets uit dit interview verzonnen is. Het is de geschiedenis van slechts één (hoog)begaafd meisje en het geeft een beeld van (ernstig onderpresteren) en de soms bizarre reacties daarop.

---

Luca (naam is fictief) is 16 jaar. Ze heeft de laatste twee en een half jaar van haar leven thuis gezeten en (onder andere) thuisonderwijs gevolgd, omdat ze op school helemaal was vastgelopen. Er was op haar tiende een IQ test bij haar afgenomen maar vervolgens bleek geen school de ervaring in huis te hebben om het dringende advies van de nippsycholoog op waarde te schatten. Het belang van de uitslag van haar IQ test werd op scholen in twijfel getrokken, en de noodzaak van het advies om te verrijken, werd niet verstaan maar genegeerd. Men nam een afwachtende houding aan.

---

De problemen met Luca waren feitelijk al op het peuterdagverblijf begonnen, waar ze liever alleen speelde en een peuterleidster noemden haar daarom autistisch. Dit werd verder niet onderbouwd. Op de basisschool namen de problemen veel duidelijkere vormen aan. De meester van Luca noemde haar ‘emotioneel onrijp.’ Hij wilde Luca bij wijze van experiment laten doubleren om te zien of dat misschien zou helpen om het geheimzinnige dagdromen te doen verdwijnen…

---

Interview met Luca

Hoe kwam je erachter dat je (hoog)begaafd bent?
Ik verveelde me zo erg op de basisschool dat ik altijd uit het raam zat te staren. Ik zat zo diep in gedachten dat ik echt niets zag of hoorde. Ik hoorde bijvoorbeeld de meester niets vertellen. Ik was helemaal weg. Iedere dag dacht ik: 'was deze dag maar vast voorbij.' Zolang ik in gedachten was voelde ik me nog wel gelukkig, maar zodra me dat niet lukte omdat het niet mocht, dan voelde ik me leeg en moe. Ik wist niet zo goed wat me mankeerde. Soms dacht ik dat ik dom was, omdat ik zo dom was om als enige niet op te letten, maar ik had toch wel allemaal goedjes, goedjes, goedjes op mijn rapport staan, dus…

Hoe reageerde de school erop dat je zo diep in gedachten was?
De meester of juf die ik had, riepen tegen me: ‘waar ben je met je gedachten?’ ‘Hallo, let jij dan nooit eens op?’ ‘Ben je wel bij de les?’ En ik dacht: ‘hoe vaak moet dit nog herhaald worden? Ik weet het al, ik weet het al, ik weet het al…’ Dus daarna verdween ik meteen weer in gedachten omdat het altijd tijdens lessen was die ik al eerder had gehad of zo, ik kende het al en dus kon ik het niet volhouden om ernaar te luisteren. Stel je voor dat je steeds hetzelfde schilderij zou moeten maken, elke dag opnieuw, en het moet echt steeds hetzelfde schilderij zijn, en als je het geluk hebt dat je eindelijk weer eens een nieuw schilderij mag maken, dan is het eerst eventjes interessant, maar dan wordt er meteen opnieuw van je verwacht dat je weer dat zelfde schilderij moet namaken, en opnieuw, en opnieuw, en opnieuw, en opnieuw… en dat jarenlang achter elkaar. Mijn gedachten spoelden meteen weer weg. Ik kon het niet volhouden om te luisteren naar die mensen, het was ontzettend saai. Ik probeerde het echt wel, maar dan lukte het maar eventjes. Ik dacht: ik snap het al. Dit of dat, ik weet het al… dus dan dwaalden mijn gedachten weer af naar dingen die me nog wel boeien konden. Het was bijna alsof je met je ogen open slaapt.

Dacht de school dan niet dat je je misschien gewoon verveelde?
Nee, ze dachten alleen dat er iets met me aan de hand was maar ze wisten niet wat. Uiteindelijk ging de school steeds vaker met mijn ouders praten, en ze zeiden dat ze dachten dat er iets helemaal niet in orde was met mij. Ze dachten dat ik een stoornis had en ze begonnen over ‘zitten blijven’ en over speciaal onderwijs. Eentje dacht dat ik emotioneel achter liep en dus vonden ze dat ik maar beter kon blijven zitten, en die dacht ook dat ik niet wist wat tijd was en dat ik daarom mijn tijd zat te verprutsen met dagdromen. Soms dachten ze dat ik autistisch was of niet kon leren, maar dan begrepen ze weer niet waarom ik wel al die goedjes voor repetities haalde. Mijn ouders geloofden helemaal niet dat ik een stoornis had want thuis vermaakte ik me prima en ik zat daar nooit te dagdromen, maar ze hebben me toen toch maar laten onderzoeken want ze waren wel bezorgd. De school widle niet dat ik op hun kosten getest werd. Ik kwam dus bij een jeugdpsychiater terecht en die ging uitzoeken wat me mankeerde. Toen bleek ik niks te mankeren want die vermoedde dat ik waarschijnlijk gewoon alleen maar een hoog IQ zou hebben.

Toen de school wist dat je hoogbegaafd was, wat veranderde er toen?
Eerst ging ik naar een andere school want mijn eerste school vond hoogbegaafdheid blijkbaar onzin. Ze deden net of dat niet zo kon zijn en ze zeiden zelfs zoiets als: 'Nee toch he? Jullie komen toch niet met die onzin aandragen he?' Ze deden eigenlijk alsof (hoog)begaafdheid iets is waar je je voor moet schamen en waar je niet mee aan moet komen zetten omdat je dan belachelijk bezig bent. Ik heb dat allemaal pas veel later gehoord, toen ik eenmaal thuisonderwijs volgde en niet meer naar school ging. Toen het speelde met die school voelde ik wel dat de school me niet serieus nam.
Ik had een juf die heel onaardig tegen me deed. Ze had me al een jaar lang verboden om op de wekelijkse knutselmiddag met de klas mee te knutselen omdat ik mijn werk nooit afhad. Terwijl de klas dan zat te knutselen mocht ik alleen maar toekijken. Ik voelde me altijd een buitenbeentje en een mislukkeling en ik wilde zo graag knutselen, dat is niet uit te leggen hoe graag ik dat had gewild. Ik kreeg geen rapportbespreking, als enige van de klas. De juf was kwaad op mijn ouders en mijn ouders waren kwaad op de school, en dus begon die juf het op mij af te reageren. Ze heeft toen in de rapportbespreking met alle kinderen van de klas en hun ouders, gezegd dat ze mij van school had gestuurd maar ze vertelde er niet bij waarom dat dan zo zou zijn. Ik was helemaal niet van school gestuurd, want ik had niks gedaan, maar die juf zei dat omdat ze doorhadden dat mijn ouders met een andere school hadden overlegd of mijn zusje en ik daarop mochten. Doordat die juf mijn klas tegen me opzette, was ik in een dag al mijn vrienden kwijt en ik werd op het schoolplein door mijn klas genegeerd. De kinderen durfden niet tegen de juf in te gaan.
Toen ging ik van die school af. Die gemene juf zorgde toen zelfs dat ik ook van mijn Judoclub werd afgestuurd, want de Judomeester in ons dorp was met mijn juf getrouwd. Ik had op Judo een vriend die ik daardoor vijf jaar niet gezien heb. Die juf heeft al mijn vriendschappen met mijn klasgenoten stuk gemaakt omdat ze kwaad was op mijn ouders. Heel soms kwam er nog wel eens een oude vriend op bezoek en dan begon die juf weer te stoken. Er was een meisje die nog bij me kwam, maar stiekem, want we wonen vlakbij die school. Die juf had het door en toen zei ze de volgende dag op school tegen dat meisje: 'ga jij nog steeds met Luca om?' Dat meisje heeft toen 'nee' gezegd.
Een jongetje kwam bij me in ons tuinbadje zwemmen. Toen zei de juf de volgende dag in de klas tegen hem dat hij een onvoldoende had gehaald en dat vond hij erg. Toen zei ze: 'ja, dat krijg je ervan als je bij Luca in het badje zwemmen gaat. Daar wordt je dom van.' Daarna kwamen er geen kinderen van mijn klas meer bij me thuis. Op straat negeerden ze me terwijl ik nooit iemand iets had aangedaan. Ze deden alsof ze me niet meer kenden.

Wanneer werd je IQ getest?
Ik werd getest voordat ik naar mijn nieuwe school ging en mijn kleine zusje was bijna 7 jaar en werd ook getest. Op de laatste dag dat ik op mijn oude school had gezeten werd ik getest. Ik was tien jaar en natuurlijk somber door alles wat die juf gedaan had. Ze zeiden dat ik niet goed te testen was omdat ik er soms niet bij was met mijn gedachten en misschien faalangst had. Volgens de IQ test was ik in elk geval meer tot (hoog)begaafd. Het IQ van mijn zusje is nog hoger. Hoog tot zeer hoogbegaafd.

Hoe ging het op de nieuwe school?
De eerste dag leek het goed te gaan want ik speelde met de kinderen mee. Toen begon een jongen me te slaan omdat hij een vriend was van een jongen van mijn vorige klas op mijn vorige school. Hij dacht dat ik van die school was afgetrapt en dus begon hij me te treiteren. De eerste dag stortte al mijn hoop daardoor alweer in.

Hoe ging de nieuwe school met je (hoog)begaafdheid om?
Op die nieuwe school besloten ze om me een paar maanden helemaal niets te laten doen. Ze dachten dat ik rust nodig had. De hele dag mocht ik niets doen. Het was saaier dan ooit. Ik begon meteen weer met extra veel dagdromen want ik kreeg toch geen werk, ik kreeg zelfs geen boekje te lezen of zo. De klas vond het raar dat ik, een newb, geen werk kreeg. Ik vond het zelf ook raar en heel vervelend. Als kinderen vroegen: ‘waarom krijg jij geen werk?’ Dan antwoordde ik: ‘ik weet het niet.’ In het begin op de nieuwe school leerde ik een paar vriendinnen kennen maar kort daarna werd ik al het doelwit van pesten voor iedereen en keerde iedereen zich van me af. Dat was verschrikkelijk, hoe kan ik het anders zeggen? Ik voelde me niks meer waard. Ik werd elke dag uitgescholden en geslagen en geschopt en ik werd gespuugd en ik werd zelfs gestoken met een priem. Elke dag ging ik met angst naar school. Ik deed vaak of ik ziek was en gelukkig begrepen mijn ouders waarom ik zo vaak ziek was. Ik mocht dan altijd thuis blijven.

Begreep die nieuwe school je hoogbegaafdheid dan eigenlijk wel?
Nee, helemaal niet. Soms deden ze alsof, maar dat stelde niets voor. Het was zelfs zo erg dat mijn meester in groep 8 meedeed met pesten. Hij verscheurde mijn sorteermap omdat ik slordig schreef en omdat ik alweer te weinig had gedaan. Hij liet mijn sorteermap aan de klas zien en scheurde toen alle bladen eruit, het hele pak, en smeet al die vellen op de grond. Hij smeet het op de grond en krijste tegen me dat ik alleen lijntjes had zitten tekenen, en toen dwong hij mij om de snippers op te rapen. Hij zong ook liedjes voor mij in de klas, het waren vernederende liedjes. Hij zong dat ik lelijk was en dat ik niet knap was. Hij schreeuwde in mijn oor als ik niet oplette. Hij had volgens mij een hekel aan (hoog)begaafdheid. Hij reageerde er bijna allergisch op. Soms kwam hij achter me staan en begon mijn stoel heel hard heen en weer te schudden, heel agressief, en dan zei hij op een heel treiterig toontje: ‘werk je lekker?’ Soms pakte hij plustaken voor rekenen en gaf dat aan alle kinderen, behalve aan mij. Ik vergaarde op een dag alle moed en vroeg of ik het ook mocht maken en hij zei: ‘Nee, dat is alleen voor slimme kinderen, ga jij maar wat anders doen.’ Het was echt een vreselijke man. Ik kan er nog steeds niet goed over praten. Ik ben eenmaal flauwgevallen in die klas. Ik was zo gespannen en leefde altijd in angst. De meester vertelde over slaven die werden gemarteld, en toen ineens voedle ik me wegzakken. Ik kwam bij en lag op de grond.

Hoe is het daarna verder gegaan?
Ik was heel ongelukkig. Ik deed niks meer in de klas. Ik zat nog steeds te dagdromen maar nu was ik niet gelukkig meer als ik zat te dromen; ik was nu heel bang voor de pestkoppen van de klas en van mijn meester, en ik durfde me zelfs niet meer te bewegen. Ik zat verstijfd op mijn stoel. Ik durfde geeneens papier te pakken, niet op te staan, niets te zeggen. Ik zweeg elke schooldag en ieder uur. Ik gaf nooit antwoord op een vraag en stak nooit meer mijn vinger op. In de pauze verstopte ik me omdat ik anders door kinderen uit mijn klas geslagen en getrapt werd. Ik liep met verstijfde benen en armen over het schoolplein over straat, en mijn haren vielen uit. Soms fantaseerde ik dat ik sterker was als mijn meester en de andere pestkoppen. In mijn gedachten vocht ik terug tegen mijn meester en het groepje die mij samen met hem pestte. In mij woelde een koude oorlog tussen angst en woede, maar in werkelijkheid deed ik niets terug. Het was een soort verlamming. Het was de somberste tijd van mijn leven. Op het laatst dacht ik: zou het niet beter zijn als ik er niet meer zou zijn? Ik wist niet meer hoe ik verder moest met mijn leven.

Mijn meester had me een voorlopig havo/vwo advies gegeven. Ik was zelfs al naar de introductiedag op het VWO geweest en had enorm wel zin in die school omdat daar eindelijk eens iets interessants in een natuurkundelokaal had gezien en ik was er aardige kinderen tegengekomen. Maar toen kwamen de Cito-toetsen in groep 8, en ik vulde weer bijna niets in. Ik zat weer te diep in gedachten. Het lukte gewoon niet meer om iets in te vullen. Ik weet nog dat ik begon te huilen tijdens een van die toetsen omdat ik besefte dat ik geen tijd meer had om het af te maken. Ik had maar een paar vragen ingevuld en de rest van de tijd had ik met open ogen zitten slapen. Mijn meester zag dat ik huilde, en deed alsof ik lucht was. Toen hij langs mijn tafel liep was ik doodsbang. Hij trok de toets onder mijn handen weg. ‘De tijd is om,’ zei hij. Anderen mochten nog een paar minuten doorgaan met het afmaken van hun toets.

Naar welke school voor voortgezet onderwijs ben je toen gegaan?
Na de Cito-toetsen trok mijn meester ineens mijn havo/vwo advies in. Ik had de toetsen zo slecht gemaakt. Ze wilden me naar speciaal onderwijs sturen maar de psycholoog die me had getest belde met de school en legde weer uit dat ze me echt alleen konden helpen als ze me naar hoog voortgezet onderwijs zouden sturen. Ook de huisarts schreef het in een brief. Toch deed de school het niet. Ze gaven me een blanco advies voor voortgezet onderwijs. Ik kon dus nergens naartoe. Ik ben toen na de zomer naar een Gymnasium in een andere stad gegaan en moest ver reizen. Ze namen me daar aan omdat ze me een kans wilden geven. Het eerste jaar ging het nog niet eens zo slecht. Ik deed er veel meer dan op de basisschool. Ik vulde veel meer in en dat was al een grote verandering na al die jaren niks invullen. Maar met vrienden maken was ik heel onzeker geworden na al het pesten. Ik durfde niet eens bij een groepje te gaan staan, dus ik piekerde veel. Ik had maar een vriendin, en die ging na een tijdje meer met anderen om, en dus stond ik weer vaak alleen. Ik durfde niet met andere kinderen een gesprek te beginnen. In de pauze ging ik weer alleen zitten. Tijdens de lessen vond ik het vaak weer saai, of ik kon me niet meer concentreren. Ik begon weer te dagdromen. Huiswerk maken zag ik al helemaal niet zitten. Ik had niet goed geleerd hoe je huiswerk moest maken. Ik had geen motivatie. Ik deed zo min mogelijk en wist vaak ook niet waar ik beginnen moest. Ik ging maar net over, maar het tweede jaar had ik helemaal geen vrienden meer en bleef zitten. De school deed niets met mijn IQ test. Ze hadden daar een verbredingklas maar ik mocht er niet aan meedoen, ook al werd dat juist wel aangeraden voor mij. Ik schaamde me kapot. Alleen kinderen die niet hoogbegaafd waren maar die gemiddeld een 7,5 voor alle vakken stonden, mochten naar die verbredinglessen. Ik schreef een email naar de docent die de leiding had over die verbreding, en ik vroeg of ik ook mee mocht doen aan de verbreding omdat de psycholoog die me getest had in het verslag toch had geschreven dat verbreding voor mij heel goed en belangrijk was, maar ze reageerde er nooit op. Tegen mijn ouders zei ze dat ik niet naar de verbreding mocht omdat mijn gemiddelde cijfer geen 7,5 was. Dat ze mij nooit heeft teruggeschreven zit me nu nog dwars. Ik vroeg me ook wel eens af wat het eigenlijk voor zin had gehad om die IQ test te doen. Ik voelde me net zo'n poppetje in een muziekdoosje. Wat je ook probeert, je blijft toch steeds in kringetjes ronddraaien.



Ik bleef in het tweede jaar van het Gymnasium zitten. Ik mocht het jaar overdoen maar de school liet wel merken dat ze er helemaal niet in geloofden met mij en dat ze me liever zagen vertrekken. Aan de verbreding mocht ik absoluut niet meedoen. Het was allemaal zo zinloos. Het CPS heeft nog gepleit voor verbreding maar de school wilde geen advies van hun aannemen. De rector was een hele oude man met van dat kerstmannen witte haar, en die had er al helemaal geen ervaring mee. Ik mocht toen van de leerplichtambtenaar thuisblijven. Ik was veertien jaar toen ik niet meer naar school ging. Ik was heel erg moe van school.

Hoe ging het toen je thuisonderwijs volgde?
Er brak een heel andere tijd aan. Ten eerste voelde ik me al heel snel weer een stuk beter. Ik ging les volgen bij een mevrouw uit het onderwijs en zij gaf me examenleerstof op gymnasium niveau. Ik deed thuisonderwijs. Dat ging heel goed, maar ik deed maar een paar vakken, namelijk alleen de vakken die ik leuk vond. Biologie, wiskunde, Engels, en soms een beetje Latijn. Ik deed na een jaartje bij die mevrouw proefexamens op Gymnasiumniveau voor Biologie, wiskunde en Engels, en dat ging nog goed ook. Latijn had ik toen al losgelaten. Na een jaar voelde ik me veel beter, maar ik moest wel een opleiding zoeken die ik alsnog zou willen doen. Iets waar ik echt zin in had. Ik ging eerst naar de kunstacademie omdat ik dan aan een portfolio kon werken voor een MBO opleiding in Amsterdam, waar ik heel graag Game Design wilde gaan doen. Voor die opleiding heb je als vooropleiding VMBO tl nodig, dus zeiden die mevrouw die me eenmaal per week les gaf, en mijn ouders ‘als je naar die opleiding voor Game Design wilt dan zal je toch dat examen moeten halen anders laten ze je daar niet toe.’ De leerplichtambtenaar heeft toen een school voor me gezocht waar ze wel begrip hadden voor mijn (hoog)begaafdheid. Ik mocht versneld examen doen op die VMBO school (dus het derde en vierde jaar werd in een jaar gepropt), maar ik mocht wel gewoon thuisonderwijs blijven volgen en hoefde niet meer naar school. Een halve dag in de week ging ik naar die school toe om vragen te stellen en we spraken dingen door. Ik heb daar de beste docenten ontmoet. Mensen die mijn IQ test heel serieus namen en me juist het gevoel gaven dat ze trots op me waren. Alles mocht, niets moest. Ik deed alleen repetities mee, en verder wel eens een uitstapje of schoolreis. Ik was dus bijna nooit op school. Ik besteedde een paar uurtjes per week aan huiswerk, en verder ging ik twee keer per week naar de kunstacademie en ik volgde een paar leuke cursussen. Ik ging op het NJN zodat ik wel andere kinderen leerde kennen en elke week mocht ik thuis op vrijdag een eetfeestje geven. Voor het landelijk examen heb ik weinig hoeven leren, en toch heb ik goede cijfers gehaald. Ik ben met mijn portfolio en mijn diploma aangenomen bij die MBO opleiding waar ik zo graag heen wilde. Het zal wel even wennen zijn om weer gewoon naar school te gaan nadat ik zoveel jaar thuis heb gezeten.

Wat zou je willen zeggen tegen leerkrachten die hoogbegaafde kinderen in hun klas hebben?
Neem ze serieus want ze zijn net als ieder ander kind, maar hun manier van leren is anders en dat doen ze niet expres. U kunt ze helpen. U kunt ze ook niet helpen. Als u ze niet wilt helpen dan zullen ze hun leven lang onzeker blijven.